Σε απόσταση μόλις 5 χιλιομέτρων νοτιοδυτικά των Σοφάδων, στη θέση «Χαμάμια» του χωριού Φίλια, βρίσκεται ένας αρχαιολογικός χώρος τεράστιας ιστορικής σημασίας για ολόκληρη τη Θεσσαλία. Εκεί, κάτω από την εύφορη γη, οι ανασκαφικές έρευνες έφεραν στο φως το περίφημο Ομοσπονδιακό Ιερό της Ιτωνίας Αθηνάς, έναν ιερό χώρο με ακτινοβολία σε όλο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, τον οποίο μάλιστα μνημονεύει και ο αρχαίος γεωγράφος Στράβωνας. Ο εμβληματικός αυτός τόπος, που για αιώνες υπήρξε το θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο των Θεσσαλών, συνεχίζει μέχρι και σήμερα να αποκαλύπτει πολύτιμα μυστικά.
Η ιστορία της ανακάλυψης του ιερού ξεκινά με έναν τυχαίο τρόπο. Το 1960, κατά τη διάρκεια άροσης των αγρών με μηχανικό άροτρο, ήρθε στο φως μια πληθώρα χάλκινων ειδωλίων και αρχιτεκτονικών λειψάνων. Αυτό το γεγονός αποτέλεσε την αφορμή για να ξεκινήσουν συστηματικές ανασκαφές το 1962, υπό τη διεύθυνση του σπουδαίου αρχαιολόγου Δ. Ρ. Θεοχάρη.
Τις επόμενες δεκαετίες, η έρευνα συνεχίστηκε σε διάφορες φάσεις:
Το 1964, ο Α. Λιάγκουρας έφερε στο φως το αρχαιότερο, μυκηναϊκό στρώμα.
Την περίοδο 1965-1967, ο Δ. Θεοχάρης συγκέντρωσε τις απαραίτητες ενδείξεις για να ταυτίσει οριστικά τον χώρο με το πανθεσσαλικό Ιερό της Ιτωνίας Αθηνάς.
Το 1980, οι καθηγήτριες του Α.Π.Θ. Α. Πιλάλη και Α. Παπαευθυμίου διενήργησαν μικρής έκτασης έρευνες, ενώ το 1988, ο αρχαιολόγος Χαρ. Ιντζεσίλογλου πραγματοποίησε ανασκαφές νοτιοανατολικά και βορειοανατολικά του κεντρικού χώρου.
Τα παλαιότερα ευρήματα της περιοχής μας ταξιδεύουν βαθιά στον χρόνο, στη μυκηναϊκή περίοδο. Οι ανασκαφές αποκάλυψαν τη θεμελίωση ενός τραπεζοειδούς κτηρίου (κατασκευασμένη από ποταμίσιες πέτρες και ωμούς πλίνθους), σε βάθος 1,64 μέτρων. Γύρω από αυτό, μέσα σε ένα παχύ στρώμα, βρέθηκε μεγάλος αριθμός κεραμικών οστράκων και ειδωλίων που χρονολογούνται στην Υστεροελλαδική ΙΙΙΒ και ΙΙΙΓ περίοδο, υποδεικνύοντας την αρχαιότητα της ανθρώπινης παρουσίας στον χώρο.
Μία από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις του Δ. Θεοχάρη ήταν ο εντοπισμός του «αποθέτη», δηλαδή του χώρου όπου συγκεντρώνονταν τα αφιερώματα των πιστών. Από εκεί ανασύρθηκε ένας τεράστιος αριθμός χάλκινων αντικειμένων των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων: δακτύλιοι, περόνες, πόρπες, πτηνόσχημα και ζωόμορφα εξαρτήματα, ορειχάλκινα αγαλματίδια, καθώς και σιδηρά όπλα.
Ένας χώρος που άνθισε για αιώνες: Ναοί, Ρωμαϊκά ψηφιδωτά και Βασιλική
Το μεγαλύτερο μέρος της έκθεσης είναι αφιερωμένο στις σημαντικότερες αρχαίες πόλεις της περιοχής, οι οποίες αναφέρονται και σε μια δελφική επιγραφή των μέσων του 2ου αι. π.Χ.
Κιέριον: Ευρήματα από το Ασκληπιείο της πόλης, όπως μαρμάρινα αγαλματίδια και σπάνια χειρουργικά εργαλεία, που υπογραμμίζουν την ανάπτυξη της ιατρικής τέχνης.
Μητρόπολις: Δεσπόζει το σπουδαίο χάλκινο άγαλμα του Απόλλωνα (με μορφή τοξότη) από τον αρχαϊκό ναό της Μητρόπολης, καθώς και η πήλινη κεφαλή ίππου (υδρορροή του ναού).
Γόμφοι: Εντυπωσιάζει η μισοτελειωμένη λάρνακα με την παράσταση της Αρπαγής της Κόρης, δίνοντας μια σπάνια ματιά στις ταφικές πρακτικές.
Αργιθέα: Χρυσά κοσμήματα και όπλα από τα νεκροταφεία, καθώς και ένας σπάνιος ξύλινος αυλός.
Όρθη: Χάλκινα αντίγραφα επίπλων από το Ιερό των χθόνιων θεοτήτων.
Η επιστημονική έρευνα στο Πανθεσσαλικό Ιερό δεν σταματά να παράγει έργο.
Το συγκεκριμένο πρόγραμμα τελεί υπό την αιγίδα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Καρδίτσας, με διευθυντή την Προϊσταμένη κ. Μαρία Βαϊοπούλου και υπεύθυνη πεδίου τη Φωτεινή Τσιούκα.
Η προσπάθεια αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο του διεθνούς έργου «The Metamorphosis of Faith in Philia, Thessaly», με τη δυναμική συμμετοχή του Πανεπιστημίου του Marburg (επιστημονική υπεύθυνη: Κατερίνα Ράγκου) και του Πανεπιστημίου Case Western Reserve (συνεργάτης: Mark Hammond).
Η αρχαιολογική σκαπάνη εστίασε σε καίριους τομείς, προσφέροντας νέα, πολύτιμα δεδομένα:
Κτηριακά λείψανα & Κινητά ευρήματα: Πραγματοποιήθηκε εκτεταμένη ανασκαφική διερεύνηση αρχιτεκτονικών καταλοιπόντων, ενώ αποκαλύφθηκαν και τεκμηριώθηκαν νέα κινητά ευρήματα που εμπλουτίζουν τις υπάρχουσες συλλογές.
Συντήρηση & Επιστημονική μελέτη: Δόθηκε μεγάλη έμφαση στη συντήρηση και την άμεση προστασία των αντικειμένων, ενώ η παράλληλη επιστημονική μελέτη φωτίζει άγνωστες μέχρι σήμερα πτυχές της θρησκευτικής και πολιτικής ζωής των αρχαίων Θεσσαλών.
Υποδομές & Επισκεψιμότητα: Ξεκίνησε η δημιουργία των απαραίτητων υποδομών που θα επιτρέψουν την καλύτερη ανάδειξη του χώρου, ανοίγοντας τον δρόμο για την οργανωμένη επισκεψιμότητά του από το κοινό.
Δείτε υπέροχα εναέρια πλάνα από τον αρχαιολογικό χώρο στη Φίλια Καρδίτσας, μέσα από το βίντεο του καναλιού G. Traveller:
